OBSESİF KOMPULSİF BOZUKLUK
Başlıca özellikleri, zamanın boşa harcanmasına yol açacak derecede ağır olan , belirgin sıkıntıya ya da işlevsellikte önemli ölçüde bozulmaya neden olan yineleyici obsesyon ya da kompulsiyonlardır. Kişi obsesyon ya da kompulsiyonlarının aşırı ya da anlamsız olduğunu kabul eder. Obsesyonlar istenmeden gelen uygunsuz olarak yaşanan ve belirgin anksiyete ya da sıkıntıya neden olan, sürekli düşünceler, dürtüler ya da düşlemlerdir. Obsesyonları olan kişi genellikle bu düşünceleri, dürtüleri ya da düşlemlerine önem vermemeye ya da bunları baskılamaya çalışır ya da başka bir düşünce ya da eylemle (yani bir kompulsiyonla) bunları etkisizleştirmeye çalışır. Sözgelişi ocağı kapatıp kapatmadığına ilişkin kuşkularıyla uğraşan bir kişi ocağın kapandığına ilişkin güvence duymak için ocağı tekrar tekrar kontrol ederek bu düşüncelerini etkisizleştirmeye çalışır.
Saldırganlık obsesyonları: Saldırganlık, obsesyonların içeriğinde ya da bunların ardında yatan çağrışımlarda önemli ölçüde yer almakta ve sıklıkla başkalarına yönelik öldürme, yaralama, çeşitli şekillerde zarar verme düşünceleri biçiminde ortaya çıkmaktadır. Bir anne ya da babanın çocuğunu öldürme, yaralama biçimindeki düşüncelerinin olması, bu durumuna örnek olarak verilebilir.
Bulaşma obsesyonları : Tuvalete gidildiğinde üzerine idrar sıçramış olabileceği; el sıkışmayla ya da kapı tokmakları, para gibi nesnelere dokunmayla idrar, dışkı, sperm bulaşabileceği şeklinde ortaya çıkan ve oldukça yaygın görülen obsesyonlardır. Bu tür obsesyonları olan kişiler bulaşmayı önlemek için eşyalara dokunmaktan, insanlarla yakın temas kurmaktan kaçınırlar.
Kuşku obsesyonları : Bir eylemin yapıldığından emin olamama durumunda, kuşku obsesyonundan söz edilir. Örneğin, bu tarz bir obesesyonu olan bir kişi, ütüyü prizden çekip çekmediğinden, kapıyı kitleyip kitlemediğinden bir türlü emin olamaz. Genellikle bir tehlike durumuna işaret ettiğinden, ardından kontrol etme kompulsiyonları gelir.
Cinsel obsesyonlar : Cinsellik, sık rastlanan obsesif temalar arsında yer almaktadır. Cinsel obsesyonların içeriği kişi için sıklıkla utanç verici ve kabul edilemez bir niteliktedir. Cinsel obsesyonları olan bir kişi, çocuklarıyla bir gün ebeveyniyle cinsel ilişkiye girdiği düşünce ya da imgelerine sahip olabilir. Bu tür obsesyonlar eşcinsel olmak ilgili korkuları içeren düşünceler tarzında da karşımıza çıkabilir.
Simetri ve kesinlik ihtiyacı ile birlikte olan obsesyonlar : Nesnelerin ve olayların belli bir düzen ve konumda olması ya da eşyaların tam bir simetri içinde bulunmasıyla karakterize obsesyonlardır.
Dinsel obsesyonlar : Genellikle dindar bir insanda günah sayılan düşüncelerin akla gelmesi şeklinde ortaya çıkan obsesyonlardır.
Somatik obsesyonlar : Obsesyonlar kanser, AIDS, kuduz gibi hayatı tehdit eden bir hastalığa yakalanmayla ilgili olabilir. Böyle durumlarda kişi, sürekli olarak söz konusu hastalıklara yakalanma korkusu içindedir ve korunmak için çeşitli önlemlere başvurmaktadır.
Kompulsiyonlar yineleyici davranışlar (el yıkama, sıraya koyma, kontrol etme) ya da zihinsel eylemlerdir(Dua etme, sayma, sözcükleri sessiz bir biçimde yineleme gibi). Kompulsiyonların amacı anksiyete ya da sıkıntıdan korunmak ya da bunları azaltmaktır, haz almak ya da doyum sağlamak değildir. Bir çok durumda kişi obsesyona eşlik eden sıkıntıyı azaltmak ya da korktuğu olay ya da durumdan korunmak için kompulsiyonu yerine getirmeye zorlanış gibi hisseder.
Temizlik kompulsiyonları : Yineleyen tarzda el yıkama, banyo yapma, sürekli evi, eşyaları temizleme, saatlerce bulaşık ve çamaşır yıkama şeklinde görülen kompulsiyonlardır. Böyle bir durumda kişi, kendini, eşyalarını ya da çevresini kirli ve pis hissetmesinin üstesinden gelmeye çalışmaktadır.
Kontrol etme kompulsiyonları : Sıklıkla, güvenliği sağlamakla ilişkili olarak ortaya çıkan kompulsiyonlardır. Örneğin kişi, hava gazı musluğunun kapalı olup olmadığını ya da ütünün prizde unutulup unutulmadığını defalarca kontrol edebilir. Bu törensel davranışlar, evde yaşayanların hava gazından zehirlenmesi, evin havaya uçması ya da yangın çıkması gibi felaketleri önlemek amacıyla yapılmaktadır ve sıklıkla bunların ardında şiddet ve yok etme içerikli obsesif düşünceler yer almaktadır. Kontrol etme, ayrıca, bulaşmayla ilgili korkuları hafifletmeye yönelik olarak da yapılabilir.
Düzenleme kompulsiyonları : Bir denge ve simetri sağlamak üzere eşyaları belli bir düzen içinde tutmaya çalışma tarzındaki kompulsiyonlardır. Sıklıkla, genel bir rahatsızlık duygusunu hafifletmek üzere yapılır.
Tekrarlama kompulsiyonları : Bir takım davranışların belli bir tarza ve sayıda yinelendiği kompulsiyonlardır. Bu tür durumlarda, törensel davranışın tam olarak yapıldığından emin olunamaz ve davranış emin olununcaya kadar yinelenebilir.
Sayma kompulsiyonları : Otomobil plakalarını, evlerin numaralarını vb. sayma tarzında ortaya çıkar. Zihinsel kompulsiyonlar arasında yer almaktadır.
Dokunma kompulsiyonları : Kişinin kendini belli nesnelere dokunmak zorunda hissettiği kompulsiyonlardır.
Biriktirme kompulsiyonları : Bir çok şeyi gereksinim duyulmadığı halde satın alma, sahip olunan hiçbir şeyi atamama tarzında görülür.
Obsesyon ya da kompulsiyonlar belirgin bir sıkıntıya neden olmalıdırlar, zamanın boşa harcanmasına yol açmalıdırlar (günde 1 saatten daha uzun zaman alıyor olmalıdırlar) ya da kişinin olağan günlük işlerini, mesleki (ya da eğitimle ilgili) işlevselliğini ya da toplumsal etkinliklerini ya da ilişkilerini önemli ölçüde bozmalıdırlar.
SIKLIĞI
Yaşam boyu görülme sıklığının ise %2- %3 olduğu izlenimini veren bulgular değişik araştırmalarla ortaya konmuştur. Başlangıç, olguların yaklaşık üçte ikisinde 25 yaş altındadır ve yaklaşık üçte birinde belirtilerin ilk görüldüğü dönem, 5-15 yaş arasındadır. Erişkinlerde cinsiyet farkı hemen hemen görülmez; ergenler arasında ise erkek hastalar biraz daha fazladır. OKB’si olan hastaların yarısından fazlasında belirtiler birden başlar. Birçoğunda, belirtiler gizlendiği için, bir psikiyatrist tarafından görülmelerinden önce 5-10 yıl gibi uzunca bir süre geçmiş olur. OKB’li hastaların yaklaşık %15’inde mesleki ve toplumsal işlevsellikte gittikçe artan bir bozulma görülür.
TEDAVİSİ
Altı yeni ilaç OKB belirtilerini belirgin olarak azaltmaktadır.
Klomipramin: (ANAFRANİL)
SSRI: Fluoksetin (PROZAC, DEPREKS, ZEDPREX, FULSAC)
Paroksetin ( PAXİL, SEROKSAT)
Fluvoksamin (FAVERİN)
Sertralin ( LUSTRAL, SERALİN, SERDEP, SELECTRA)
Citalopram ( CİPRAM, ESLOPRAM, CİTARA, CİTOL, CİTOLAP)
Essitolaprom ( CİPRALEX)
Gerek SSRI’lar, gerekse Clomipramin OKB sağaltımında ilk seçenektir. SSRI’ların kullanımı etkili ve güvenlidir. Çoğu hastada belirtilar 2-3 haftada gerilemektedir. Ama anlamlı klinik yanıt gecikebiliyor (Fluoksetin’in 4 haftalık, Fluvoksamin ‘in 6 haftalık çok merkezli çalışması), yanıt için 10-12 haftaya kadar beklenmesi önerilmektedir.
Hastaların ortalama 1/3’ ü ilk SSRI’ a yanıt vermez. Gerek diğer SSRI’lar, gerekse Clomipramin’ e geçilebilir.
İyileşme sonrası en az 1- 2 yıl ilaç koruması sürdürülür.
Bazı hastalarda ise lityum ve Nöroleptikler ve Clonozepam ek tedavi de yararlı olabilir.
BİLİŞSEL-DAVRANIŞÇI TERAPİ, hem tedavide etkilidir, hem de uzun süreli dönemde ilaç sağaltımlarından daha etkilidir.
KAYNAKLAR: 1. Anksiyete Bozuklukları, Editör: Prof. Dr. Raşit Tükel |
